མི་རིགས་རིག་གནས།
      བོད་མིས་ཉ་ཟས་སྤྱོད་མིན་སྐོར་གྱི་གནད་དོན་ཐད་བཞེད་པ་མི་མཐུན་པ་ཕྱོགས་ཆེ་བ་གཉིས་འདུག་སྟེ། གཅིག་ནི་མདོ་དབུས་མཐོ་སྒང་ནི་བསིལ་བའི་ལྗོངས་ཡིན་པས་ཉ་རིགས་སོགས་འཚོ་རྐྱེནམེད་ཅིང་དེར་འཚོ་སྡོད་བྱེད་པའི་མི་རྣམས་ལ་ཉ་ཟས་སྤྱོད་པའི་གོམས་སྲོལ་ཡང་མེད་པར་འདོད་པ་དང་། །གཉིས་ནི་བོད་གདོད་མའི་ཞང་ཞུང་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཉ་ཟས་སྤྱོད་པ་ཡིན་མོད། ཕྱིས་སུ་ནང་བའི་ཆོས་ལུགས་བོད་དུ་དར་བ་ནས་བཟུང་རིམ་བཞིན་ཉ་ཟས་སྤྱོད་པའི་གོམས་སྲོལ་ཡང་ཉམས་སོང་བར་འདོད་པ་དེ་རེད། འོན་ཀྱང་ང་ཚོས་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚང་ལས་མཐོང་ཐུབ་པ་ནི། དཔེར་ན། 《དེབ་ཐེར་མཁས་བའི་དགའ་སྟོན》ལས“ཀུན་ཀྱང་ཆུ་ཡི་རྒྱ་མཚོ་གྱུར་པའི་ནང་། མཐའ་ཡས་སྲོག་ཆགས་སྡུག་བསྔལ་སྤྱོད་པར་གཟིགས”ཞེས་པ་སོགས་མདོ་དབུས་མཐོ་སྒང་འདི་ཐོག་མར་ཆུ་ཡི་ཀླུང་ཆེན་པོ་ཞིག་ཡིན་པ་དང་། དེ་ནས་ཡ་གླིང་དང་ཧིན་རྡུ་སྐམ་ས་ཆེན་པོ་གཉིས་བཙུར་བསྡུར་བྱས་པའི་དབང་གིས་དམའ་ས་རྣམས་མཐོ་རུ་ཕྱིན་པས་ཇོ་མོ་གླིང་མའི་རི་རྒྱུད་སོགས་བྱུང་ལ།   ། མཐོ་བ་རྣམས་གཞུང་དུ་ལྷུང་བས་ཆུ་རྣམས་རིམ་བཞིན་ཀོང་རོང་དུ་སོང་ཞིང་།   ད་གཟོད་འཛམ་གླིང་ཐོག་ཆེས་མཐོ་བའི་མདོ་དབུས་མཐོ་སྒང་འདི་ཆགས་པ་ཡིན་ཞེས་བཤད་པས། གནའ་དུས་སུ་མདོ་དབུས་མཐོ་སྒང་འདིར་ཆུ་གནས་སྲོག་ཆགས་ཅི་རིཊ་ཡོད་པ་ནི་གདོན་མི་ཟ། ལོ་རབས་དགུ་བཅུའི་ནང་ལྷ་སའི་ཉེ་ཞོལ་གྱི་ཆུ་གོང་དུ་རྡོ་ཆས་གསར་མའི་སྐབས་ཀྱི་གནའ་ཤུལ་ཞིག་རྙེད་པ་དང་། དེའི་ནང་འབྲུ་རིགས་དང་སེམས་ཅན་གཞན་གྱི་བེམ་པོ་སྣ་ཚོགས་ཤིག་ཡོད་ལ། ད་རུང་ཉ་དང་ཉའི་རིགས་ཀྱི་རུས་པ་དང་རུས་པ་ལས་བྱས་པའི་དངོས་པོའམ་རྒྱན་ཆ། ཉ་རུས་ཀྱི་ཁབ་ལ་སོགས་པ་མང་པོ་ཞིག་ཐོན་ཡོད་པ་དེ་དག་ད་ལྟའི་བར་ལོ་ངོ་བཞི་སྟོང་ལྷག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཡོད་པར་བཤད། ཡང་བོན་གྱི《དུར་ཆོག》ལས། “ཉ་ཕག་ར་ཤ་རྒྱུ་མ་འདི།། ཁྱོད་ཀྱི་དུར་རྒྱགས་རྫོངས་སུ་འདེབས།། འདི་ལ་དུར་གྱི་རྒྱགས་སྐལ་གྱིས།། གསོན་གྱི་ཟས་གཡང་མ་རྐུ་ཞིག།”ཅེས་པར་བརྟག་ན་མདོ་དབུས་མཐོ་སྒང་འདིར་གནའ་དུས་སུ་ཉ་རིགས་སོགས་ཆུ་གནས་སྲོག་ཆཊ་གང་མང་འཚོ་ཡོད་པ་མ་ཟད། བོན་གྱི་ཆོ་ག་ཕྱག་ལེན་དུ་མི་ཤི་བའི་རྗེས་སུ་ཉ་སོགས་བཟུང་ནས་གཤིན་པོའི་རྫོང་སྐལ་ལ་དུར་དུ་འཇུག་སྲོལ་ཡང་བྱུང་ཡོད་པ་རེད།
     དེས་རྐྱེན་གྱིས་གནའ་དུས་སུ་མདོ་དབུས་མཐོ་སྒང་འདིར་ཉ་རིགས་སོགས་འཚོ་རྐྱེན་མེད་པའི་བཞེད་པ་དེ་མི་འགྲུབ་ཅིང་དེར་འཚོ་སྡོད་བྱེད་པའི་བོད་མི་རྣམས་ལ་ཉ་ཟས་སྤྱོད་པའི་གོམས་སྲོལ་མེད་པར་ཡང་མ་ངེས། ཅི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ལས། “ཟས་ཀྱི་ནི་སྐལ་པོག་པ།། ཉ་དང་ནི་གྲོ(གྲོ་མ)མཆིས་ཏེ།།”ཞེས་པ་དང་། ཡང་། ”ཉ་ལས་ནི་ཁམ་དུ་བཀོང་།། ཁམ་ལས་ནི་རྨེག་ཏུ་བཏའ(བཏང)།།”ཞེས་དགུ་གྲི(ཁྲི)ཟིང་ཕོ(པོ)རྗེའི་ཡར་ཀླུང་སོག་ཁ་ཅི་ལྟར་བགོ་བཤའ་རྒྱབ་པའི་གནས་ཚུལ་དཔེ་རུ་དྲངས་ནས་བརྗོད་ཡོད་པ་དང་། 《དེབ་ཐེར་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན》དུ་དྭགས་པོ་སྦལ①ཟ་ཞེས་པ་སོགས་ལས་ཀྱང་བོན་དང་བོད་བཙན་པོའི་སྐབས་སུ་བོད་མིས་ཉ་ཟས་སྤྱོད་ཀྱིན་ཡོད་པ་མ་ཟད། ཉ་ཟས་སྤྱོད་པའི་ཆུ་ཚད་ཀྱང་ངེས་ཅན་ཞིག་ལ་སླེབས་འདུག་སྟེ། རྒྱལ་རྩེའི་དམངས་ཁྲོད་ཀ་རྩོམ་དུ། ཅ་ག་བྱས་པའི་ཁོག་མའི་མེ་ཏོག་གཅིག ཆ་མེད་ཡ་གྱར་ཏིང་ཤག་ཁ་ཆག་གཅིག། ཇ་རོ་ལྡུག་བྱེད་ཨུ་ལུ་རྐུབ་རྡོལ་གཅིག།  ཉ་ཤ་གཙབ་བྱེད་ལྟར་ཀའི་ཨན་བརྡར་གཅིག། ཅེས་པར་བལྟས་ན། དེའི་སྐབས་སུ་བོད་མིས་རྒྱུན་དུ་ཉ་ཤ་སྤྱོད་བཞིན་ཡོད་པ་མ་ཟད། ད་རུང་དེར་མཁོ་བའི་ཉ་གཙབ་བྱེད་ཀྱི་སྟར་ཀའི་ཨན་བརྡར་སོགས་ཅ་ལག་ཀྱང་ཁ་ཚང་ཡོད་པར་ངེས། དེ་བཞིན་དུ་བོད་ལ་ཡང་རྒྱ་མི་རིགས་དང་འདྲ་བར་ཉ་དང་འབྲེལ་ཡོད་ཀྱི་རིག་གནས་གཏམ་རྒྱུད་ཀྱང་མང་དག་ཅིག་མཆིས། ཨ་མདོའི་དམངས་གཞས་སུ། རི་སྨུག་པ་ཅན་ན(ལ)རི་དྭགས་འཁོར།། མཚོ་རླངས་པ་ཅན་ན(ལ)ཉ་སྲམ་འཁོར།། ཞེས་ཉའི་གནས་ཡུལ་གླུ་ཚིག་ཏུ་ལེན་པ་དང་། དངུལ་ཆུ་བླ་མ་ཆོས་བཟང་ངམ་ངྷརྨ་བྷ་དྲས་མཛད་པའི《མངོན་བརྗོད་རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་ཐིཊ》ནང་ཉའི་མངོན་བརྗོད་ལ། གསེར་མིག་ཅན་དང་མིག་མི་འཛུམ། ཆུར་ཉལ་རྒྱབ་རིང་ཉ་ཡི་མིང་། ཞེས་ཉ་མོའི་ཁྱད་ཆོས་དང་གཟུགས་དབྱིབས། ནུས་པ་སོགས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱས་ཏེ་རྒྱུ་མཚན་ཡོད་པའི་སྒོ་ནས་བཏགས་པ་ཡིན་པས། གལ་ཏེ་མདོ་དབུས་མཐོ་སྒང་ན་ཉ་མོ་མེད་པ་ཡིན་ན། རྩོམ་པ་པོ་ཁོང་ལ་ཡང་དེ་ལྟ་བུའི་ངེས་པ་མེད་ཅིང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་མིང་ཡང་མི་རྙེད་དོ།། དཔེར་ན་བོད་དུ་མེད་པའི་ལོན་ཞ(龙虾)དང་ཕིང་ཞར(螃蟹)ལྟ་བུ་མང་པོ་ཞིག《མངོན་བརྗོད་རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་ཐིགས》སུ་མི་སྣང་བ་ལྟ་བུའོ།། ཡང་ཡར་འབྲོག་གཡུ་མཚོ་དང་ཡར་ཀླུང་གཙང་བོའི་འགྲམ་རྒྱུད་དུ་གནས་པའི་མི་རྣམས(ཤར་པ་དང་ལྷོ་པ་སོགས)ཀྱིས་དུས་རྟག་ཏུ་ཉ་མོ་སོགས་བཟུང་ནས་འཚོ་ཐབས་བྱེད་བཞིན་ཡོད་པ་མ་ཟད། ཀོ་རྩེད་ཅེས་པའི་རྩེད་རིགས་ཤིག་ཆགས་ཡོད་པ་དེ་ཡང་ལུས་ཀྱི་འགུལ་ཉམས་དང་སྟངས་སྟབས་སོགས་ཉ་མོ་ཆུ་ནང་དུ་འཁྱུག་རྩལ་བྱེད་པ་དང་མཚུངས་བར་འདུག་ཅེས་དགེ་རྒན་ཆེན་མོ་ཀྲོའུ་རོན་ཉན(周润年)②གྱིས་གསུང་། བོད་ཡིག་གི་ཡིག་གཟུགས་ཀྱི་ཐད་ནས་བཤད་ནའང་བསྟན་པ་སྔ་དར་གྱི་དུས་སུ་ཐེ་ཡོན་ཏན་གྱིས་མཛད་པའི་ཡིག་གཟུགས་ནི་ཉ་མོ་ཆུ་ནང་ནས་དབྱུང་བ་ལྟ་བུ་ཡིན་ཞེས་བཤད་ཅིང་། བོད་ཡིག་གི་ཕྱི་མོ་འཇང་ཡིག་དང་གཟུགས་དབྱིབས་ཅན་གྱི་ཡི་གེ་ཡིན་པར་འདོད་ཚུལ་ལྟར་ན། “ཉ”ཡིག་འདི་ཐོག་མར་ཉ་མོའི་དབྱིབས“་”དང་འདྲ་བར་ཡི་གེའི་གཟུགས་སུ་བཅོས་པ་དང་རིམ་བཞིན་ཡིག་གཟུགས་སྟབས་བདེ་ཅན་དུ་གྱུར་ནས་ད་ལྟ་ང་ཚོས་འབྲི་བཞིན་པའི“ཉ”ཡིག་འདི་བྱུང་བ་དང་། རིགས་འགྲེས་ང་ཚོས་དུས་རྒྱུན་དུ“ཉ་གང་ཟླ་བ”ཞེས་པའང་ཉ་མོའི་གཟུགས་རིས་དང་འདྲ་བའི་སྒོ་ནས་བརྗོད་པ་ཡིན་པར་འདོད་དེ། ཚེས་སྟོད་ལ་ཟླ་བ་ཡར་ངོ་ཡིན་པ་དང་། ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་མ་རྫོགས་པར་དབྱིབས་ཀྱང་ཉ་མོ་ཞིག་འཁྱིལ་འདུག་པ“~”དང་མཚུངས་ཤིང་། ཚེས་བཅོ་ལྔ་དང་ལྷག་པར་དུ་བཅུ་དྲུག་ལ། དག་ཡིག་གསར་བསྒྲིགས་ལས། “ཆ་གང་བའི་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ཏེ། ཟླ་བ་ཉ་གང་བའི་དུས།”ཞེས་པ་བཞིན་ཉ་མོའི་དབྱིབས་དང་འདྲ་བའི་ཡར་ངོའི་ཟླ་བ་གང་མེད་པའི་ཆ་དེ་དཀྱིལ་འཁོར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་ཟླ་བ་ཉ་གང་བའམ“ཉ་གང་ཟླ་བ”ཞེས་བརྗོད་པར་སྙམ། ཡང་དཔེར་ན་བོད་མི་ཀུན་གྱིས་དུས་རྟག་ཏུ་བཀྲ་ཤིས་པའི་རྟགས་མཚན་དུ་མངོན་པའི་རྟགས་བརྒྱད་དང་རྫས་བརྒྱད། ད་རུང་དཀར་ཡོལ་དང་རྫ་མ་སོགས་ཀྱི་ངོས་སུ་གསེར་ཉ་ཁ་སྤྲོད་ཀྱི་རི་མོ་མང་པོ་མཐོང་རྒྱུ་ཡོད་པ་དེ་དག་ནི་སྨོན་འདུན་དང་རྟེན་འབྲེལ་འགྲིག་པའི་རྟགས་ཤིག་ཏུ་མངོན་ཞིང་། མི་རིགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་འཛིན་སྟངས་དང་དད་གུས་བྱེད་ཡུལ་ཞིག་ཀྱང་རེད། མདོར་ན་ཞང་ཞུང་བོན་དང་བོད་བཙན་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྐུ་དུས་སུ་རྟག་ཏུ་ཉ་ཟས་སྤྱོད་པ་མི་ཉུང་བ་ཞིག་ཡོད་པ་མ་ཟད། ཉ་ཀྱུ་དང་། ཉ་གྲ། ཉ་རྒྱ(ཉ་དོལ)། ཉ་བ། ཉ་ཕྱིས་སོགས་ཉ་དང་འབྲེལ་བའི་མིང་ཚིག་ཀྱང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བྱུང་ཡོད་པ་དང་། ཕྱིས་སུ་རྒྱ་གར་ནས་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་བོད་དུ་དར་བ་དང་། དགེ་འདུན་གྱི་སྡེ་བཙུཊ། དགོན་པ་གྲྭ་ཚང་མང་པོ་བཞེངས་ཤིང་འདུལ་བའི་སྡོམ་པ་མནོས་ནས་ཁྲིམས་ཉིས་བརྒྱ་ལྔ་བཅུ་རྩ་གསུམ་བཅོས། གྲྭ་བའི་ཚོགས་ཀྱང་ཧ་ཅང་ཇེ་མང་དུ་སོང་བ་དང་སྡོམ་པ་ལྔ་ཚུལ་བཞེས་གྱི་དགེ་བསྙེན་པ་དང་མི་སེར་དད་མོས་ཅན་ཡང་ཇེ་མང་ནས་ཇེ་མང་དུ་སོང་བས། ད་གཟོད་ཉ་ཤ་མི་ཟ་བ་དང་ཉ་ཁུ་མི་བཏུང་བའི་སྲོལ་དེ་ཁྱབ་བརྡལ་དུ་སོང་བ་དང་། བོད་དམངས་ཁྲོད་དུ་བོད་མིས་ཉ་ཟས་མི་སྤྱོད་པའི་རྒྱུ་མཚན་ནི། ཉ་ཀླུ་རེད་ཟེར་བ་དང་། བོད་ཀྱིས་མི་འཆི་བའི་རྗེས་སུ་བེམ་པོ་ཆུར་བསྐྱུར་བས་ཉ་ཤ་བཙོག་པར་འདུག་ཅེས་པ་སོགས་བཤད་སྲོལ་མང་དུ་འདུག་པ་གང་ལྟར་ཡང་རིམ་བཞིན་མང་ཚོགས་ཀྱི་འཚོ་བའི་ཁྲོད་དུ་ཉ་ཟས་སྤྱོད་མི་ཉན་པའི་འདུ་ཤེས་བརྟན་པོ་ཞིག་ཆགས་པ་དེ་ཡིན། དེའི་རྐྱེན་པས་ཕྱི་རབས་པ་རྣམས་ལ་བོད་མིས་གནའ་དུས་སུ་ཉ་ཟས་སྤྱོད་མིན་སྐོར་ལ་འཁྲུལ་སྣང་གི་འདུ་ཤེས་གང་མང་ཞིག་སྟེར། ཡིན་ནའང་ད་ལྟའི་དུས་འདིར་མི་མང་གི་འཚོ་བ་ཇེ་སྐྱིད་ཇེ་བཟང་དུ་འགྲོ་བ་དང་བསྟུན་ཉ་དང་ཆུ་གནས་སྲོག་ཆགས་གང་མང་ལས་བྱས་པའི་ཟས་རིགས་སྣ་ཚོགས་སྤྱོད་པའི་བོད་མིའི་མི་གྲངས་ཀྱང་ཇེ་མང་དུ་འགྲོ་བཞིན་ཡོད་པ་དེ་ནི་སྤྱི་ཚོགས་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་འཕེལ་འགྱུར་ཞིག་དང་འཚོ་བའི་འགྱུར་ལྡོག་ཅིག་རེད་ཟེར་ཡང་མི་ཆོག་རྒྱུ་མི་འདུག་པ་བཅས་རང་གི་ཐོག་མའི་འཆར་སྒོ་ཙམ་བརྗོད་པ་ལས་མཐའ་གཅིག་ཏུ་ཁ་ཚོན་གཅོད་དཀའ་བས། དེའི་ཕྱོགས་ལ་མོས་མཁན་དག་གིས་ཞིབ་ཏུ་དཔྱད་པར་འཚལ་ལོ།།
མཆན།

①འདིར་སྦལ་ཞེས་པ་ནི་ཆུར་གནས་སྲོག་ཆཊ་ལ་གོ་བར་བཤད།

②ད་ལྟ་ཀྲུང་དབྱང་མི་རིགས་སློབ་གྲྭ་ཆེན་མོའི་བོད་རིག་པའི་ཞིབ་འཇུག་གླིང་དུ་ཕྱག་ལས་གནང་བཞིན་ཡོད།